Policja może przeszukać mieszkanie tylko wtedy, gdy istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że znajduje się w nim osoba podejrzana albo rzecz mogąca stanowić dowód lub podlegająca zajęciu. Zasadą jest okazanie postanowienia sądu lub prokuratora. W sytuacji niecierpiącej zwłoki funkcjonariusze mogą jednak rozpocząć czynność po okazaniu nakazu kierownika jednostki albo legitymacji służbowej, a następnie zwrócić się o jej zatwierdzenie. Osoba, u której odbywa się przeszukanie, ma prawo znać cel czynności, być przy niej obecna, zgłaszać uwagi do protokołu i zaskarżyć naruszenie swoich praw.
Kiedy przeszukanie mieszkania jest dopuszczalne?
Podstawę stanowią przede wszystkim art. 219–236a Kodeksu postępowania karnego. Samo ogólne przekonanie, że w mieszkaniu „może być coś istotnego”, nie wystarcza. Organ powinien mieć uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że w konkretnym miejscu znajduje się poszukiwana osoba lub określone dowody. Przeszukanie może być prowadzone także u osoby, która nie jest podejrzana, jeżeli poszukiwana osoba lub rzecz ma znajdować się właśnie w jej lokalu.
Przeszukania dokonuje prokurator albo — na polecenie sądu lub prokuratora — Policja. W przypadkach wskazanych w ustawie może zrobić to także inny uprawniony organ. Przed rozpoczęciem czynności należy zawiadomić o jej celu i wezwać do dobrowolnego wydania poszukiwanych przedmiotów.
Czy Policja zawsze musi mieć postanowienie?
Co do zasady osobie, u której ma nastąpić przeszukanie, okazuje się postanowienie sądu lub prokuratora. Wyjątek dotyczy wypadku niecierpiącego zwłoki, gdy takie postanowienie nie mogło zostać wcześniej wydane. Wówczas organ okazuje nakaz kierownika swojej jednostki albo legitymację służbową i niezwłocznie występuje o zatwierdzenie czynności.
W takiej sytuacji warto zażądać wpisania do protokołu wniosku o doręczenie postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia. Zgodnie z art. 220 § 3 k.p.k. powinno ono zostać doręczone w terminie 7 dni od czynności. Brak uprzedniego postanowienia nie oznacza więc automatycznie bezprawności przeszukania, ale wymaga spełnienia ustawowych warunków i późniejszej kontroli.
Jakie prawa ma osoba obecna przy przeszukaniu?
- Prawo do informacji o celu czynności oraz wezwania do wydania poszukiwanych przedmiotów.
- Prawo do obecności podczas przeszukania. Może być również obecna osoba wskazana przez lokatora, jeśli nie uniemożliwia ani istotnie nie utrudnia czynności.
- Prawo do protokołu i uwag. Należy dopilnować, aby odnotowano godziny rozpoczęcia i zakończenia, podstawę prawną, przebieg, zastrzeżenia oraz dokładną listę zatrzymanych rzeczy.
- Prawo do pokwitowania. Organ powinien niezwłocznie wskazać, jakie przedmioty i przez kogo zostały zatrzymane.
- Prawo do ochrony prywatności i godności. Czynność ma być wykonana z umiarem, w granicach koniecznych dla jej celu i bez niepotrzebnych szkód lub dolegliwości.
- Prawo do zażalenia na postanowienie lub czynność dotyczącą przeszukania i zatrzymania rzeczy, jeżeli naruszono prawa danej osoby.
Nie należy fizycznie utrudniać legalnej czynności, ukrywać przedmiotów ani niszczyć danych. Zastrzeżenia dotyczące podstawy, zakresu czy sposobu przeszukania najbezpieczniej zgłosić spokojnie do protokołu, zachować otrzymane dokumenty i poddać je szybkiej analizie prawnej. Informacje o innych uprawnieniach w kontakcie z Policją znajdują się także we wpisie o prawach osoby zatrzymanej.
Przeszukanie w porze nocnej
W zamieszkanym lokalu przeszukanie między godziną 22:00 a 6:00 jest dopuszczalne tylko w wypadkach niecierpiących zwłoki. Jeżeli czynność rozpoczęła się w dzień, może być kontynuowana po godzinie 22:00. Inne zasady dotyczą lokali dostępnych nocą dla nieokreślonej liczby osób oraz pomieszczeń służących do przechowywania przedmiotów.
Dokumenty prywatne, tajemnica zawodowa i telefon
Jeżeli znaleziony dokument zawiera informacje objęte tajemnicą zawodową lub inną tajemnicą chronioną, należy niezwłocznie powiedzieć o tym osobie prowadzącej czynność. Kodeks przewiduje szczególny tryb zabezpieczenia takich materiałów, a dla dokumentów związanych z wykonywaniem funkcji obrońcy — dalej idącą ochronę. Zakres ochrony zależy jednak od rodzaju dokumentu, jego posiadacza i statusu procesowego, dlatego nie powinno się opierać na samym ogólnym oświadczeniu.
Przepisy o zatrzymaniu i przeszukaniu stosuje się odpowiednio również do urządzeń oraz zapisanych w nich danych. W wyroku Sądu Najwyższego z 28 września 2022 r., I NSKP 17/21, wskazano, że przeglądanie kopii danych elektronicznych w celu poszukiwania dowodów nie jest wyłącznie czynnością techniczną, lecz elementem przeszukania. Sąd podkreślił również znaczenie prawa osoby, u której odbywa się przeszukanie, do obecności przy czynności. Orzeczenie zapadło na tle kontroli przedsiębiorcy i przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ale odwołuje się wprost do art. 219 i art. 224 § 2 k.p.k.; jego praktyczne znaczenie dotyczy więc także granic poszukiwania dowodów cyfrowych.
Co zrobić w trakcie i bezpośrednio po przeszukaniu?
- Poproś o okazanie dokumentu stanowiącego podstawę czynności i zanotuj organ oraz sygnaturę sprawy.
- Sprawdź, jakiej osoby, rzeczy i miejsca dotyczy zakres przeszukania.
- Jeśli nie ma uprzedniego postanowienia, zażądaj wpisania do protokołu wniosku o doręczenie zatwierdzenia.
- Wskaż osobę, która ma być obecna, o ile jej udział nie utrudni czynności.
- Zgłaszaj konkretne uwagi do protokołu przed jego podpisaniem; nie podpisuj dokumentu bez przeczytania.
- Odbierz kopię protokołu i pokwitowanie wszystkich zatrzymanych rzeczy.
- Zabezpiecz dokumenty, a po czynności sporządź własną notatkę z kolejności zdarzeń i osób obecnych.
- Jeżeli zatrzymano telefon, komputer lub dokumenty potrzebne do pracy, szybko oceń możliwość zażalenia i żądania zwrotu rzeczy.
Najczęstsze pytania
Czy mogę odmówić wpuszczenia Policji?
Samo zakwestionowanie podstawy nie zatrzymuje czynności. Jeśli organ działa w ustawowym trybie, opór może prowadzić do użycia środków przewidzianych prawem. Bezpieczniej żądać dokumentów, zgłosić zastrzeżenia do protokołu i skorzystać z kontroli sądowej.
Czy adwokat musi być obecny przed rozpoczęciem czynności?
Przepisy nie nakazują organowi oczekiwania na przyjazd adwokata, jeżeli zwłoka utrudniałaby przeszukanie. Osoba wskazana przez lokatora może jednak być obecna, o ile nie uniemożliwia ani istotnie nie utrudnia czynności. Sytuacja procesowa wymaga każdorazowo odrębnej oceny.
Gdzie składa się zażalenie?
Na postanowienie albo czynność dokonaną w postępowaniu przygotowawczym zażalenie przysługuje osobie, której prawa zostały naruszone, i rozpoznaje je sąd rejonowy właściwy według miejsca prowadzenia postępowania. Termin i zakres zarzutów zależą od tego, jaki dokument doręczono i co dokładnie jest kwestionowane.
Więcej materiałów znajduje się w kategorii prawo karne, w tym w omówieniu dobrowolnego poddania się karze. Jeżeli potrzebna jest ocena konkretnego protokołu, podstawy przeszukania lub zatrzymania urządzeń, możliwy jest kontakt z kancelarią. Ocena wymaga znajomości dokumentów i przebiegu czynności; nie można z góry zagwarantować określonego rezultatu.
Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej.
