Nie każda darowizna „znika” z rozliczenia zachowku po 10 latach. Co do zasady do spadku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę, a dziesięcioletnie ograniczenie dotyczy tylko darowizn dla osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla dziecka lub innego potencjalnego spadkobiercy może więc wpływać na zachowek nawet po wielu latach.
Darowizna a zachowek – od czego zacząć?
Zachowek chroni najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu. Szczegółowe wyjaśnienie, komu i w jakiej wysokości przysługuje to roszczenie, znajduje się we wpisie „Zachowek – kiedy i od kogo możesz go żądać?”.
Zgodnie z art. 993 § 1 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się – na zasadach określonych w dalszych przepisach – darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Celem jest ustalenie tzw. substratu zachowku: podstawy, od której oblicza się należną kwotę. Aktualny tekst Kodeksu cywilnego jest dostępny w Elektronicznym Dzienniku Ustaw.
Czy darowizna sprzed ponad 10 lat wpływa na zachowek?
To zależy od tego, kto otrzymał darowiznę. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza darowizny dokonane wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku tylko wtedy, gdy obdarowany nie jest spadkobiercą ani osobą uprawnioną do zachowku. Otwarcie spadku następuje w chwili śmierci spadkodawcy.
- Darowizna dla dziecka, małżonka albo innego spadkobiercy lub uprawnionego do zachowku – sam upływ 10 lat co do zasady nie wyłącza jej z obliczeń.
- Darowizna dla osoby spoza tego kręgu – co do zasady nie jest doliczana, jeżeli od jej dokonania do śmierci spadkodawcy minęło ponad 10 lat.
- Drobny, zwyczajowo przyjęty prezent – nie jest doliczany niezależnie od daty, jeżeli rzeczywiście mieści się w zwyczajowej miarze właściwej dla danych stosunków.
Nie ma jednej kwoty, od której prezent automatycznie staje się „dużą darowizną”. Znaczenie mają jego wartość, sytuacja majątkowa rodziny i zwyczaje panujące w danym środowisku. Przekazanie mieszkania lub udziału w nieruchomości nie będzie zwykle drobną darowizną.
Szczególne wyjątki dla dzieci i małżonka
Przepisy przewidują dodatkowe wyjątki. Przy zachowku należnym zstępnemu co do zasady nie dolicza się darowizn uczynionych w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych. Wyjątek dotyczy darowizny dokonanej krócej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Przy zachowku należnym małżonkowi nie dolicza się natomiast darowizn uczynionych przed zawarciem z nim małżeństwa.
Jak wycenia się darowiznę do zachowku?
Art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego rozdziela dwa momenty wyceny: stan przedmiotu ustala się z chwili dokonania darowizny, natomiast ceny – z chwili ustalania zachowku. Jeżeli przedmiotem darowizny było mieszkanie, bada się więc jego stan z dnia przekazania, ale stosuje aktualne ceny przyjmowane w sprawie o zachowek. W sporze często potrzebna jest opinia rzeczoznawcy lub biegłego.
Przykład: mieszkanie przekazane dziecku 15 lat wcześniej
Rodzic przekazał córce mieszkanie 15 lat przed śmiercią, a synowi nie pozostawił istotnego majątku. Ponieważ córka należy do kręgu spadkobierców i może być uprawniona do zachowku, sama okoliczność, że minęło więcej niż 10 lat, nie przesądza o pominięciu darowizny. Trzeba jeszcze ustalić wartość mieszkania według zasad z art. 995 Kodeksu cywilnego, krąg uprawnionych, udziały spadkowe i ewentualne inne darowizny.
Nie tylko umowa nazwana „darowizną”
Znaczenie może mieć rzeczywisty, nieodpłatny skutek czynności, a nie tylko jej tytuł. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 10 listopada 2020 r., sygn. V ACa 371/20, sąd zaakceptował zakwalifikowanie – na potrzeby art. 993 Kodeksu cywilnego – nieodpłatnego zniesienia współwłasności i częściowego działu spadku jako czynności odpowiadających darowiźnie. Istotne było jednostronne przysporzenie bez spłat i dopłat oraz uszczuplenie majątku spadkodawcy. Orzeczenie pokazuje, że sama nazwa dokumentu nie wyłącza badania jego gospodarczego skutku.
Czy obdarowany może odpowiadać za zapłatę zachowku?
Tak, ale odpowiedzialność obdarowanego ma charakter subsydiarny. Zgodnie z art. 1000 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko obdarowanemu może powstać, jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz dokonano zapisu windykacyjnego. Obdarowany odpowiada co do zasady w granicach wzbogacenia wynikającego z darowizny, a jeżeli sam jest uprawniony do zachowku – tylko ponad wartość własnego zachowku.
Roszczenia nie są bezterminowe. W typowej sprawie przeciwko obdarowanemu termin przedawnienia wynosi pięć lat od otwarcia spadku (art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego). Początek i bieg terminu należy jednak oceniać na podstawie konkretnych okoliczności.
Co sprawdzić przed obliczeniem zachowku? Checklista
- Ustalić datę śmierci spadkodawcy i podstawę dziedziczenia.
- Zidentyfikować wszystkich spadkobierców oraz osoby uprawnione do zachowku.
- Zebrać akty notarialne, umowy, potwierdzenia przelewów i dokumenty dotyczące nieodpłatnych rozporządzeń.
- Sprawdzić, kto otrzymał każdą darowiznę i kiedy ją dokonano.
- Ustalić stan przedmiotu z dnia darowizny oraz jego wartość według cen z chwili ustalania zachowku.
- Uwzględnić otrzymane wcześniej darowizny przy rozliczeniu zachowku danego uprawnionego.
- Sprawdzić terminy przedawnienia i kolejność osób odpowiedzialnych.
Jeżeli sprawa łączy darowizny z testamentem, warto również sprawdzić, czy rozrządzenia spadkodawcy nie obejmują wydziedziczenia i czy wskazana przyczyna jest prawnie skuteczna. Pozostałe materiały znajdują się w kategorii prawo spadkowe.
Najczęstsze pytania
Czy każdą darowiznę dla dziecka dolicza się do zachowku?
Nie każdą. Nie dolicza się między innymi drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. Darowizny o istotnej wartości dla dziecka – jako spadkobiercy lub uprawnionego do zachowku – co do zasady nie wypadają jednak z rachunku tylko z powodu upływu 10 lat.
Czy darowizna otrzymana przez uprawnionego pomniejsza jego zachowek?
Tak. Art. 996 Kodeksu cywilnego przewiduje zaliczenie darowizny otrzymanej od spadkodawcy na należny obdarowanemu zachowek.
Czy można z góry dokładnie obliczyć zachowek bez dokumentów?
Zwykle nie. Wynik zależy od kręgu spadkobierców, wartości czystego spadku, darowizn, zapisów windykacyjnych, statusu obdarowanych i terminów. Internetowy kalkulator nie zastąpi analizy aktów notarialnych i historii rozporządzeń majątkiem.
W sprawie obejmującej większe darowizny, nieruchomości albo kilka osób potencjalnie odpowiedzialnych można skonsultować dokumenty z adwokatem. Dane kancelarii i formularz kontaktowy znajdują się na stronie kontaktowej. Analiza konkretnej sytuacji wymaga zawsze uwzględnienia całej historii spadkowej.
Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej.
