Tak, można uregulować kwestię przyszłego spadku jeszcze za życia rodzica, ale nie przez jednostronne „odrzucenie spadku”. Spadkobierca ustawowy i przyszły spadkodawca muszą wspólnie zawrzeć umowę zrzeczenia się dziedziczenia w formie aktu notarialnego. Umowa może obejmować całe dziedziczenie ustawowe albo zostać ograniczona do prawa do zachowku – w całości lub części.
Zrzeczenie się dziedziczenia wymaga zgody obu stron
Art. 1048 Kodeksu cywilnego pozwala spadkobiercy ustawowemu zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę, na mocy której zrzeka się dziedziczenia po nim. W praktyce oznacza to trzy podstawowe warunki:
- stronami są przyszły spadkodawca i osoba należąca do kręgu jego spadkobierców ustawowych;
- obie strony muszą zgodzić się na treść umowy;
- umowa musi mieć formę aktu notarialnego – zwykłe pismo, wiadomość e-mail albo ustna deklaracja nie wystarczą.
Nie można skutecznie „zrzec się spadku u notariusza” bez udziału przyszłego spadkodawcy. Nie jest to jednostronne oświadczenie, lecz umowa. Jeżeli rodzic nie chce jej zawrzeć, dziecko nie może wymusić takiego rozwiązania.
Zrzeczenie się spadku a odrzucenie spadku – najważniejsza różnica
Choć oba pojęcia bywają używane zamiennie, dotyczą innych momentów i wywołują inne konsekwencje.
Po śmierci spadkodawcy spadkobierca może spadek przyjąć albo odrzucić na zasadach określonych w art. 1012 i następnych k.c. Termin na oświadczenie wynosi co do zasady sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. O szczególnych zasadach dotyczących małoletnich piszemy w artykule „Odrzucenie spadku w imieniu dziecka – kiedy zgoda sądu nie jest potrzebna?”.
Jakie skutki wywołuje pełne zrzeczenie się dziedziczenia?
Osoba objęta umową zostaje wyłączona od dziedziczenia ustawowego tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Zrzeczenie obejmuje również jej zstępnych, czyli na przykład dzieci i wnuki, chyba że strony w akcie notarialnym postanowią inaczej.
Przykład: córka zawiera z ojcem umowę pełnego zrzeczenia się dziedziczenia. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, skutki obejmą również dzieci córki. Po śmierci ojca nie będą one wchodzić w jej miejsce jako spadkobiercy ustawowi. Inaczej może być, gdy akt wyraźnie wyłączy zstępnych z zakresu umowy.
Pełne zrzeczenie co do zasady wpływa również na zachowek. Przy planowaniu sukcesji trzeba więc sprawdzić nie tylko, kto odziedziczy majątek, lecz także jak umowa zmieni krąg osób uwzględnianych przy obliczaniu udziałów i potencjalnych roszczeń. Ogólne zasady roszczenia przedstawiamy w tekście „Zachowek – kiedy i od kogo możesz go żądać?”.
Czy można zrzec się tylko zachowku?
Tak. Obecny art. 1048 § 2 k.c. wyraźnie pozwala ograniczyć zrzeczenie się dziedziczenia do prawa do zachowku – w całości albo w określonej części. Osoba zrzekająca się wyłącznie zachowku może nadal dziedziczyć, jeżeli zostanie do spadku powołana, ale w zakresie objętym umową nie będzie mogła dochodzić roszczenia o uzupełnienie zachowku.
Takie rozwiązanie bywa rozważane przy planowaniu sukcesji rodzinnej, gdy przyszły spadkodawca chce pozostawić określony składnik majątku jednej osobie, a pozostali członkowie rodziny uzgadniają sposób rozliczenia jeszcze za jego życia. Treść umowy powinna odpowiadać rzeczywistemu celowi stron; pełne zrzeczenie dziedziczenia i zrzeczenie wyłącznie zachowku nie są równoważne.
Czy umowę można później odwołać?
Zrzeczenie się dziedziczenia może zostać uchylone, ale ponownie wymaga to porozumienia obu stron. Przyszły spadkodawca i osoba, która wcześniej się zrzekła, zawierają umowę uchylającą w formie aktu notarialnego. Jednostronne oświadczenie którejkolwiek ze stron nie usuwa skutków wcześniejszej umowy.
Jeżeli przyszły spadkodawca już zmarł, nie można zawrzeć z nim umowy uchylającej. Wtedy trzeba oceniać sytuację na podstawie istniejącego aktu, testamentu i zasad obowiązujących w chwili otwarcia spadku.
Co powiedział Sąd Najwyższy o zrzeczeniu się zachowku?
W uchwale z 17 marca 2017 r., sygn. III CZP 110/16, Sąd Najwyższy stwierdził, że dopuszczalne jest zawarcie umowy zrzeczenia się prawa do zachowku. Orzeczenie zapadło przed późniejszą zmianą brzmienia art. 1048 k.c., gdy ustawa nie przewidywała tego rozwiązania wprost. SN wyjaśnił między innymi, że zrzeczenie ograniczone do zachowku wyłącza roszczenie zrzekającego się, ale nie tworzy nowych osób uprawnionych do zachowku i nie działa tak samo jak pełne zrzeczenie się dziedziczenia.
Obecnie możliwość ograniczenia umowy do zachowku w całości lub części wynika już bezpośrednio z art. 1048 § 2 k.c. Uchwała zachowuje znaczenie dla rozumienia różnicy pomiędzy tymi dwiema konstrukcjami i ich wpływem na innych spadkobierców.
Przykład praktyczny
Rodzic ma dwoje dorosłych dzieci i chce, aby rodzinne mieszkanie przypadło jednemu z nich. Drugie dziecko otrzymało wcześniej inne składniki majątku i zgadza się nie dochodzić zachowku, ale rodzina nie chce wyłączać go całkowicie od dziedziczenia ustawowego.
W takim wariancie strony mogą rozważyć umowę ograniczoną do zrzeczenia się zachowku, zamiast pełnego zrzeczenia się dziedziczenia. Przed podpisaniem aktu trzeba jednak policzyć możliwe skutki dla udziałów i uwzględnić wcześniejsze darowizny. Jeżeli między stronami istnieje spór co do przyczyn pozbawienia zachowku, może chodzić o inną instytucję – wydziedziczenie – które ma odrębne przesłanki i wymaga rozrządzenia testamentowego.
Checklista przed wizytą u notariusza
- ustal, czy chodzi o pełne wyłączenie od dziedziczenia, czy tylko o zachowek;
- sprawdź, czy skutki mają objąć zstępnych zrzekającego się;
- opisz majątek i rzeczywisty cel planowanej sukcesji;
- przeanalizuj istniejące testamenty, darowizny i wcześniejsze umowy;
- rozważ wpływ umowy na pozostałych spadkobierców i obliczenie zachowku;
- ustal, czy zrzeczenie ma być powiązane z dziedziczeniem konkretnej osoby;
- przeczytaj projekt aktu przed podpisaniem i wyjaśnij wszystkie warunki.
Najczęstsze pytania
Czy można podpisać zrzeczenie bez wiedzy rodzica?
Nie. Umowa wymaga udziału i zgodnej woli przyszłego spadkodawcy. Jednostronne oświadczenie potencjalnego spadkobiercy nie wywoła skutku z art. 1048 k.c.
Czy zrzeczenie się dziedziczenia usuwa odpowiedzialność za przyszłe długi spadkowe?
Osoba skutecznie wyłączona od dziedziczenia ustawowego nie staje się z tego tytułu spadkobiercą, a więc nie odpowiada jako spadkobierca za długi tego spadku. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie dochodzi do dziedziczenia na innej podstawie oraz czy zakresem umowy objęto zstępnych.
Czy można zrzec się części spadku?
Kodeks wyraźnie pozwala ograniczyć umowę do zachowku w całości lub części. Inne ograniczenia wymagają starannego ujęcia w akcie i oceny ich dopuszczalności. Nie należy utożsamiać częściowego zrzeczenia zachowku z dowolnym zrzeczeniem się określonego przedmiotu, na przykład wyłącznie mieszkania.
Czy zrzeczenie obejmuje dziedziczenie z testamentu?
Art. 1048 k.c. dotyczy zrzeczenia się dziedziczenia ustawowego. Skutki ewentualnego powołania testamentowego trzeba ocenić osobno, z uwzględnieniem treści testamentu i umowy.
Źródła urzędowe
- Kodeks cywilny – tekst jednolity w ELI, Dz.U. 2026 poz. 795, w szczególności art. 1012, 1015, 1020 oraz 1047–1050;
- Sąd Najwyższy, uchwała z 17 marca 2017 r., III CZP 110/16.
W sprawach sukcesyjnych jeden zapis aktu może przesądzić o sytuacji kilku osób. Przed zawarciem umowy warto zestawić jej projekt z testamentem, wcześniejszymi darowiznami i celem rodziny. W celu omówienia konkretnej sytuacji można skorzystać z kontaktu z kancelarią, bez przesądzania wyniku przyszłego postępowania.
Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Stan prawny zweryfikowano 27 czerwca 2026 r.
