Odrzucenie spadku w imieniu dziecka – kiedy zgoda sądu nie jest potrzebna?

Rodzic może odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez zezwolenia sądu tylko w sytuacji dokładnie opisanej w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Najczęściej chodzi o przypadek, w którym dziecko zaczyna dziedziczyć dlatego, że rodzic wcześniej odrzucił spadek, rodzice są zgodni, a pozostali powołani zstępni również spadek odrzucają. Jeżeli choć jeden z warunków nie jest spełniony albo sytuacja rodzinna jest niejasna, zezwolenie sądu nadal może być konieczne.

Dlaczego po odrzuceniu spadku przez rodzica może dziedziczyć dziecko?

Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła jego otwarcia. W dziedziczeniu ustawowym jej miejsce mogą wtedy zająć zstępni, w tym małoletnie dzieci. Odrzucenie spadku przez rodzica nie rozciąga się automatycznie na dziecko — w jego imieniu trzeba złożyć osobne oświadczenie.

Decyzja nie powinna opierać się wyłącznie na informacji o jednym długu. Przed odrzuceniem warto możliwie dokładnie ustalić skład spadku, krąg spadkobierców i kolejność dziedziczenia. Inne zagadnienia ochrony najbliższych po śmierci spadkodawcy omawiamy w artykule „Zachowek – kiedy i od kogo możesz go żądać?”.

Kiedy zgoda sądu nie jest potrzebna?

Od 15 listopada 2023 r. zezwolenie sądu nie jest wymagane, gdy łącznie:

1. dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica;
2. oświadczenie składa rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska;
3. drugi rodzic, jeżeli również przysługuje mu w tym zakresie władza rodzicielska, zgadza się na odrzucenie albo oboje rodzice składają oświadczenie wspólnie;
4. inni zstępni rodziców dziecka, którzy są powołani do tego spadku, również go odrzucają.

Ostatni warunek ma zapobiegać sytuacji, w której rodzic odrzuca spadek za dziecko, chociaż inny jego zstępny ten sam spadek przyjmuje. Jeżeli któryś z pozostałych zstępnych przyjmuje spadek, nie złożył jeszcze oświadczenia albo nie da się pewnie ustalić jego sytuacji, bezpiecznym rozwiązaniem jest wcześniejsze sprawdzenie, czy potrzebne będzie zezwolenie sądu.

Kiedy zezwolenie sądu nadal jest konieczne?

Zezwolenie będzie potrzebne w szczególności, gdy:

• dziecko dziedziczy z innego powodu niż wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica, na przykład bezpośrednio z testamentu;
• rodzice, którym przysługuje władza rodzicielska w tym zakresie, nie są zgodni;
• inny powołany zstępny rodziców dziecka spadek przyjmuje;
• chodzi o proste przyjęcie spadku, a nie jego odrzucenie;
• istnieje konflikt interesów między rodzicem a dzieckiem;
• nie są spełnione albo nie mogą zostać wiarygodnie wykazane wszystkie warunki z art. 101 § 4 k.r.o.

Jeżeli nie toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenia co do zasady udziela sąd opiekuńczy. Jeżeli takie postępowanie już trwa, art. 640¹ k.p.c. przewiduje właściwość sądu spadku. Wniosek złożony wcześniej do sądu opiekuńczego przekazuje się wówczas sądowi spadku.

Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Można je również złożyć w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku.

Rodzic korzystający z trybu bez zezwolenia sądu składa oświadczenia dotyczące między innymi zakresu władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica, wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica oraz odrzucenia spadku przez innych zstępnych. Zgodnie z art. 641 § 3¹–3⁴ k.p.c. informacje te są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie.

Oznacza to, że przed wizytą u notariusza lub w sądzie trzeba sprawdzić całą sytuację rodzinną i spadkową. Nie warto składać oświadczenia na podstawie przypuszczenia, że „wszyscy w rodzinie odrzucili”.

Ile czasu jest na odrzucenie spadku w imieniu dziecka?

Zasadniczy termin wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W przypadku dziecka trzeba ustalić, kiedy osoba uprawniona do działania w jego imieniu dowiedziała się, że dziecko zostało powołane do spadku. Często następuje to po odrzuceniu spadku przez rodzica, ale początek terminu zawsze zależy od konkretnych okoliczności.

Aktualne przepisy przewidują dwa ważne zabezpieczenia:

• do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku;
• gdy odrzucenie wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania o zezwolenie.

Jeżeli oświadczenie nie zostanie złożone w terminie, spadek jest przyjmowany z dobrodziejstwem inwentarza. Ogranicza to odpowiedzialność za długi do wartości ustalonego stanu czynnego spadku, ale nie usuwa wszystkich obowiązków i ryzyk związanych z ustaleniem majątku oraz rozliczeniem wierzycieli.

Co mówi orzecznictwo Sądu Najwyższego?

W uchwale składu siedmiu sędziów z 22 maja 2018 r., sygn. III CZP 102/17, Sąd Najwyższy przyjął, że w obowiązującym wówczas stanie prawnym odrzucenie spadku za dziecko było czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka i wymagało uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Sąd wskazał również, że termin na złożenie oświadczenia nie mógł skończyć się przed prawomocnym zakończeniem postępowania o zezwolenie.

Uchwała zapadła przed zmianą prawa obowiązującą od 15 listopada 2023 r. Nie można więc na jej podstawie twierdzić, że zezwolenie jest dziś potrzebne zawsze. Pozostaje jednak istotna dla spraw, które nie mieszczą się w ustawowym wyjątku, oraz dla zrozumienia ochronnej roli sądu. Zasada dotycząca wpływu postępowania o zezwolenie na bieg terminu została obecnie wyrażona wprost w art. 1015 § 1² k.c.

Praktyczna checklista dla rodzica

Przed złożeniem oświadczenia warto ustalić i udokumentować:

1. kiedy i na jakiej podstawie zmarły spadkodawca pozostawił spadek;
2. kiedy rodzic dowiedział się o swoim powołaniu i kiedy odrzucił spadek;
3. dlaczego po tym odrzuceniu do dziedziczenia zostało powołane dziecko;
4. komu przysługuje władza rodzicielska i w jakim zakresie;
5. czy drugi rodzic zgadza się na odrzucenie;
6. czy istnieją inni zstępni rodziców dziecka i jakie złożyli oświadczenia;
7. czy toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku;
8. kiedy upływa sześciomiesięczny termin dotyczący dziecka;
9. jakie aktywa i długi wchodzą do spadku oraz czy informacje są kompletne.

Do notariusza albo sądu zwykle potrzebne będą dokumenty stanu cywilnego i dokumenty potwierdzające wcześniejsze oświadczenia spadkowe. Dokładny zestaw zależy od sprawy i organu odbierającego oświadczenie, dlatego warto ustalić go przed wizytą.

Najczęstsze pytania

Czy odrzucenie spadku przez rodzica obejmuje automatycznie dzieci?

Nie. Dziecko może zostać powołane do dziedziczenia właśnie dlatego, że rodzic odrzucił spadek. W jego imieniu trzeba złożyć odrębne oświadczenie.

Czy zawsze można odrzucić spadek za dziecko u notariusza bez sądu?

Nie. Notariusz może odebrać oświadczenie bez wcześniejszego zezwolenia tylko wtedy, gdy spełnione są warunki ustawowego wyjątku. W pozostałych przypadkach najpierw trzeba uzyskać zezwolenie właściwego sądu.

Co jeśli rodzice nie są zgodni?

W braku porozumienia nie działa wyjątek z art. 101 § 4 k.r.o. Zastosowanie ma ogólna zasada wymagająca zezwolenia sądu.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że nie trzeba nic robić?

Nie. Odpowiedzialność jest limitowana wartością stanu czynnego spadku, ale może być potrzebne sporządzenie wykazu albo spisu inwentarza, ustalenie wierzycieli oraz prawidłowe rozliczenie długów. Decyzję trzeba odnieść do rzeczywistego składu spadku.

Podsumowanie

Nowe przepisy uprościły część spraw, lecz nie zniosły sądowej kontroli we wszystkich przypadkach. Najważniejsze jest ustalenie, dlaczego dziecko dziedziczy, czy rodzice są zgodni, co zrobili pozostali zstępni oraz kiedy upływa termin. Błąd w jednym z tych punktów może prowadzić do nieważności oświadczenia albo przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Zakres praktyki autorki wpisu opisuje strona adwokat Aleksandry Ziomko-Goli. W sprawie wymagającej oceny konkretnego przypadku, terminów i dokumentów można skorzystać z danych na stronie Kontakt. Każda sprawa wymaga osobnej analizy.

Artykuł ma charakter informacyjny, przedstawia stan prawny zweryfikowany na 25 sierpnia 2026 r. i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej.

Podstawa prawna i wykorzystane orzecznictwo

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy — aktualny tekst w ELI, w szczególności art. 101 § 3–4.
• Kodeks cywilny — aktualny tekst w ELI, w szczególności art. 1015 i art. 1020.
• Kodeks postępowania cywilnego — aktualny tekst w ELI, w szczególności art. 640–641.
• Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 maja 2018 r., III CZP 102/17.
• Informacja urzędowa o zasadach po zmianie prawa.